Podborsko

„Obiekt 3001” Podborsko – nieznana historia radzieckiego atomu w Polsce. Obiekt „3001” Podborsko to jeden z trzech poradzieckich magazynów  broni atomowej rozlokowanych w północno-zachodniej Polsce. 31grudnia 2015 r. Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu przejęło ten zespół obiektów, z zamiarem utworzenia nowego oddziału. Zanim to jednak nastąpi chcielibyśmy przybliżyć Państwu historię tego miejsca.


Północna Grupa Wojsk Armii Radzieckiej (PGW AR) zarządzała na terenie Polski obiektami „3000”. PGW AR utworzono dyrektywą Nr 11097 z 10 czerwca 1945 r. Została sformowana na podstawie związków taktycznych 2. Frontu Białoruskiego (utworzonego w lutym 1944 r. na styku 1. Frontu Białoruskiego i 1. Frontu Ukraińskiego z części armii obu tych Frontów) – 43., 52. i 65. Armii oraz 4. Armii Lotniczej. Dowództwo Grupy powstało z przeformowania sztabu 2. Frontu Białoruskiego. Sztab Główny Grupy miał się znajdować w Łodzi, później w Bydgoszczy, a ostatecznie ulokowano go w Legnicy. Garnizony PGW AR rozmieszczone były przede wszystkim na terenach Polski Zachodniej, na tzw. Ziemiach Odzyskanych (szczególnie na Pomorzu Zachodnim, Ziemi Lubuskiej i Dolnym Śląsku), głównie ze względu na uwarunkowania strategiczne związane z bliskością granicy Polski z Niemcami.
Oprócz wyposażenia w broń konwencjonalną, PGW AR była wyposażona w składy z bronią atomową – głowice do rakiet oraz bomb lotniczych.

Pomysł składowania broni jądrowej w Polsce narodził się po nieudanych manewrach przeprowadzonych w 1965 r. W lutym wojska Układu Warszawskiego przeprowadziły ćwiczenia ataku jądrowego na Europę Zachodnią. Jednym z zadań było przetransportowania broni jądrowej z ZSRR do zachodniej Polski, w warunkach wojny. Ze strony radzieckiej operacją dowodził gen. Paweł Batow - ówczesny szef Sztabu Generalnego Armii Radzieckiej, zaś ze strony polskiej gen. Tadeusz Hupałowski.  26 lutego 1965 r. w Karwicach na terenie poligonu drawskiego, w obecności ponad 100 wyższych rangą oficerów polskich i radzieckich, odbył się pokaz gotowych do odpalenia rakiet operacyjno-taktycznych. Każda z próbowanych opcji transportu pocisków okazała się zbyt wolna, co w przypadku ewentualnego konfliktu zbrojnego, nie pozwoliłoby ZSRR na przeprowadzenie szybkiego ataku. Opóźnienia i brak zabezpieczeń w czasie transportu pocisków  oceniono negatywnie. W związku z tym zapadła decyzja o rozlokowaniu broni atomowej poza granicami ZSRR, na pozycjach maksymalnie wysuniętych na Zachód, z których natychmiast można by zaatakować kraje NATO. Postanowiono więc, że to właśnie w Polsce powstaną atomowe magazyny.

25 lutego 1967r. w Moskwie zawarto porozumienie międzyrządowe o środkach podjętych w zakresie podwyższenia gotowości bojowej wojsk, podpisane przez ministra obrony PRL Mariana Spychalskiego i ministra obrony narodowej ZSRR marszałka Andrieja Grieczkę. Umowa ta przewidywała wybudowanie do 1969 roku magazynów broni jądrowej na terytorium Polski. Dzięki takiemu rozmieszczeniu magazynów Sowieci mieli broń atomową umieszczoną na pozycjach maksymalnie wy-suniętych na Zachód, gotową do natychmiastowego użycia. Przygotowania do umieszczenia broni jądrowej w naszym kraju rozpoczęły się już w 1966 roku.

Projekt rozlokowania tej broni w Polsce oznaczono kryptonimem „Wisła” , a w celu dalszego maskowania posługiwano się również kryptonimem „Zamierzenie 3000”. Magazyny zostały za-projektowane przez Rosjan, którzy dostarczyli też wyposażenie. Koszty całej operacji – w wysokości ok. 180 mln złotych – poniosła Polska. Budowę prowadziły jednostki inżynieryjno - budowlane Ludowego Wojska Polskiego między innymi z Piły, Gniezna i Gdyni oraz działające na rzecz wojska przedsiębiorstwa cywilne. Oczywiście żołnierze otrzymali informację, że budują tajne instalacje dla wojsk łączności. Polacy zakończyli prace 30 stycznia 1970 roku. Obiekty na wyłączność przejęli Rosjanie.

Powstały trzy składy. Pierwszy z nich był zlokalizowany w okolicy Podborska k. Białogardu - woj. zachodniopomorskie - obiekt 3001. Podborsko to maleńka wieś w woj. zachodniopomorskim,
w powiecie białogardzkim. Leży w lesie, na południowy wschód od Białogardu i ok. 8 km na zachód od Tychowa, przy drodze wojewódzkiej nr 169. Obiekt 3001 rozlokowano na 370 ha lasu (zamykając drogę Dobrowo-Podborsko). Zbudowano tu 43 budynki różnego przeznaczenia.

Drugi z obiektów powstał w Brzeźnicy Kolonii k.Wałcza - woj. wielkopolskie (obiekt 3002), trzeci wybudowano w okolicy Templewa k. Trzemeszna Lubuskiego - woj. lubuskie ( obiekt 3003). Każdy z kompleksów przypominał twierdzę. Mógł pomieścić 120 żołnierzy, 60 oficerów i techników. Na ich terenie  znajdowały się po dwa składy materiałów wybuchowych i środków detonujących, budynki administracyjne i koszarowe oraz garaże i magazyny paliw. Teren otoczony był potrójnym ogrodzeniem Zasadniczą częścią każdego obiektu były wspomniane już dwa magazyny głowic jądrowych, wybudowane wg radzieckiego projektu T-7.

Według ujawnionych danych, w połowie lat 80., zmagazynowano w nich około: 14 głowic o mocy 500 kt (dla porównania, bomba zrzucona na Hiroszimę w 1945 r. miała moc 15 kt), 35 o mocy 200 kt, 83 o mocy 10 kt, a ponadto 2 bomby lotnicze o mocy 200 kt, 24 o mocy 15 kt i 10 o mocy 0,5 kt, czyli łącznie w obiektach tych znajdowało się 178 ładunków jądrowych, po około 60 w każdym. Z obiektów tych ładunki miały być przekazane wyznaczonym jednostkom Wojska Polskiego. Z obiektu „3001” bomby były przeznaczone dla pobliskich lotnisk w Bagiczu i Chojnie, gdzie stacjonowały eskadry lotnicze.
Na przełomie lat 70-tych i 80-tych XXw. w każdym obiekcie „3000” wybudowano schron typu „Granit”, wykonany z żelbetowych prefabrykatów. Przechowywano w nich nowoczesne głowice, bomby i pociski – prawdopodobnie także rakiety SS-20 (RSD-10 Pionier, kod NATO SS-20 Saber – radziecki dwustopniowy rakietowy pocisk balistyczny pośredniego zasięgu). Schrony tego typu wykonywano z obsypanych ziemią prefabrykowanych tubingów (sferoidalnej obudowy tunelu lub kanału, połączone tubingi tworzą pierścień, stanowiący ścianę kanału ), które skręcono śrubami i ustawiono na betonowej podbudowie. Mają formę przelotowego tunelu o średnicy ok. 6 i długości około 30 m. Końcowe odcinki z obu stron tworzą masywniejsze tubingi, a zamknięcie stanowiły stalowe wrota. Ściany oporowe po obu stronach wrót również wykonano z tubingów, co nadaje tym schronom charakterystyczny wygląd.

Wycofywanie wojsk radzieckich z terenów Polski i przejmowanie poradzieckich obiektów wojskowych. 31 marca 1991 r. rozwiązane zostały struktury wojskowe Układu Warszawskiego. Za początek oficjalnego wycofania wojsk radzieckich przyjmuje się 8–9 kwietnia 1991 r. Tego dnia z garnizonu Borne Sulinowo wyjechał dywizjon rakiet taktycznych ze 116. Orszańskiej Brygady Rakiet Operacyjno - Taktycznych, którego wyrzutnie były przystosowane do odpalania rakiet z głowicami jądrowymi. Formalny układ między Rzeczpospolitą Polską a Federacją Rosyjską w sprawie wycofywania wojsk z terytorium Polski został podpisany dopiero 22 maja 1992 r. 28 października 1992 r. ostatnia jednostka bojowa PGW AR (Północna Grupa Wojsk Armii Radzieckiej) opuściła Polskę, a 17 września 1993 r., dowódca PGW AR gen. Leonid Kowaliow poinformował prezydenta RP Lecha Wałęsę, że wycofywanie pozostałych wojsk radzieckich z Polski zostało zakończone.

Broń jądrowa została wycofana z Polski jeszcze przed początkiem procesu wycofywania PGW AR (prawdopodobnie pod koniec drugiej połowy lat osiemdziesiątych XX w. Rosjanie opuścili bazy i za-brali ze sobą swój atomowy inwentarz). Wycofywanie żołnierzy radzieckich z białogardzkiego garnizonu odbywało się sukcesywnie w latach 1990–1992. W tym czasie obiekt specjalny „3001” w pobliskim Podborsku  przejęty został przez Wojsko Polskie.

Wraz ze stopniowym opuszczaniem  przez żołnierzy rosyjskich garnizonów radzieckich na terytorium Polski następował proces ich przejmowania przez Skarb Państwa, władze województw i gmin oraz wojsko. Zadania, jakie powierzono tym jednostkom, polegały na zagospodarowaniu przejętej infrastruktury. Duży problem stanowił brak funduszy. Nie było również unormowań prawnych w tym zakresie. Odpowiednia ustawa pojawiła się dopiero w 1994 r. (Ustawa z dnia 10 czerwca 1994 roku o zagospodarowaniu nieruchomości skarbu państwa przejętych od wojsk Federacji Rosyjskiej, z późn. zm.)
Obiekt „3001” po przejęciu  przez Wojsko Polskie – najpierw 32. Budziszyński Pułk Zmechanizowany im. Hansa Beimlera z Kołobrzegu,   potem przez  jakiś czas zajmowała JW Marynarki Wojennej – 2. batalion ochrony i obsługi, następnie Oddział Tymczasowego Zakwaterowania Skazanych w Dobrowie (OTZS). Administrowała nim Fundacja „Strażnicy Historii” z Koszalina. Pod koniec grudnia 2015 r. obiekt przejęło Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu - z przeznaczeniem na kolejny oddział. Niektóre budynki koszarowe nadal zajmuje Oddział Zewnętrzny w Dobrowie Aresztu Śledczego w Koszalinie. Obiekt jest obecnie jedynym zachowanym w stanie zbliżonym do tego, w jakim został opuszczony – 100 proc. pancerzy, działające suwnice, oświetlenie, zachowane instalacje alarmowe, rozdzielnie elektryczne itp.
Teczka operacji o kryptonimie „Wisła” - obecnie znajdująca się w IPN w Warszawie - znalazła się wśród materiałów Układu Warszawskiego odtajnionych w 2006 roku przez Ministra Obrony Narodowej Radosława Sikorskiego. Była jednym z najbardziej tajnych dokumentów w czasach PRL. Dzięki niej dziś wiemy dokładnie gdzie znajdowały się tajne składy broni atomowej i jaki arsenał zgromadzono. W przypadku wojny głowice i bomby jądrowe miały być przekazane wytypowanym jednostkom rakietowym i lotniczym Ludowego Wojska Polskiego i wykorzystane w zmasowanym uderzeniu na państwa europejskie w strukturach NATO. Opracowano szczegółowe plany, jak również instrukcje przekazywania głowic i bomb LWP. W teczce „Wisła” znajdują się szczegółowe plany budowy składów broni jądrowej i ich kosztorysy. Zachowały się też upoważnienia do odbioru głowic wydane polskim oficerom przez Sztab Generalny Wojska Polskiego, kody zezwalające na ich użycie i lista 12 najwyższych rangą wojskowych dopuszczonych do tajemnicy. Wśród materiałów operacji „Wisła” jest także porozumie-nie z 25 lutego 1967 r. zawarte w Moskwie przez ministrów obrony Mariana Spychalskiego i Andrieja Grieczkę, przewidujące umieszczenie magazynów broni nuklearnej i zespołów montażowych w Polsce.

Anetta Bolechowska

Literatura:
Czulicki Maciej: Wybrane aspekty pobytu Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej w Polsce w latach 1945–1993 oraz wykorzystanie infrastruktury po jednostkach Armii Radzieckiej po 1993r., BBN, 2014;
Sadowski Jerzy: Obiekt 3003 Templewo, czyli magazyny głowic jądrowych na MRU [w] Odkrywca, nr 11, 2011
Szulc T., Nicpoń K.: Magazyny broni jądrowej na terytorium Polski, Poligon nr 3/2007
Siatecki Alfred: Armia Sowiecka z tobą od dziecka [w] Drugi klucz do bramy, Zielona Góra, 2010

Artykuł pochodzi z Gazety Muzealnej, Nr 15/2016, wydawca: Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu

Nasz Facebook

PARTNERZY ZLOTU ZIMNOWOJENNEGO